رحلت دکتر محمد فاضلی دانشمند برجسته اهل
سنت در ایران/شهباز محسنی
محافل علمی کشور ایران وبخصوص اهل سنت و کردستان در تاریخ
۲۵دی ماه ۱۴۰۴ در سوگ رحلت یکی از دانشمندان بارز و کم نظیر نشست. در یک
ماه و نیم اخیر سلسله جلسات بزرگداشت این شخصیت علمی، در شهرهای مختلف مانند سقز،
مهاباد، سنندج، تهران، زاهدان ومشهد برگزار شده است و استادان و شخصیت های برجسته
فراوانی در سوگ وی سخنرانی کردند و پیام صادر کردند، از جمله مولوی عبدالحمید. وزیر علوم ایران، دکتر صراف، در باره اش نوشت:
ایشان نقشی بی بدیل در توسعه رشته زبان و ادبیات عرب و تربیت دانشجویان داشت و
الگوی شایسته علم و اخلاق برای دانشجویان دانشگاه بود.
دکتر محمد فاضلی
شخصیت علمی ذوفنونی داشت. لغوی، نحوی، صرفی، بلاغی، متکلم، مترجم و مفسر
قرآن کریم و ناقد ادبی بود. در همه این
علوم دارای تسلط و احاطه و کتاب و مقالات
جدی بود. محمد فاضلی در سال ۱۳۱۷شمسی در روستای درگاه سلیمان(دایه سلیمان)در نزدیکی
شهرستان سقز در استان کردستان، متولد شد. پدرش
علامه ماموستا احمد فاضلی، مدرس برجسته مدرسه دینی روستای درگاه سلیمان بود
که شخصیتی علمی و عرفانی داشت. محمد فاضلی نزد استادانی چون پدرش ماموستا احمد، شهید
ملاکامل نقشبندی، ماموستا شیخ عزالدین حسینی و ملاعبدالهادی افخم زاده درس خواند و
به درجه افتاء رسید. در بین طلاب همدوره
اش به هوش و ذکاوت بالا شهره بود. دو نفر استاد اخیرش از استادان برجسته و روشنفکر
در کردستان بودند و وی بسیار از محضرشان بهره گرفت. بعدها سالها در حجره و دبیرستانهای
سقز تدریس کرد. میل به درنوردیدن آفاق جدید علمی او را به دانشگاه کشاند و برای
ادامه تحصیل به دانشگاه تهران رفت و در تهران محضر دانشمندانی چون محمد شیخ
الاسلامی، ابوالقاسم گرجی، مجتبی مینوی، امیرحسین یزدگردی و عبدالحمید بدیع الزمانی
کردستانی را درک کرد. در سال ۱۳۵۰شمسی در
دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان عضو هیأت علمی جذب شد. در مشهد پایه گذار مقاطع لیسانس،
فوق لیسانس و دکترای زبان و ادبیات عرب شد و بخاطر توان بالای علمی، دانشجویان
زبان عربی از سراسر کشور برای تحصیل مشهد را بر دیگر شهرها ترجیح می دادند تا در
محضر استاد فاضلی تتلمذ کنند و پلی شد میان حجره های دینی پر فیض و برکات کردستان
و مراکز دانشگاهی در کشور ایران. صدها استاد برجسته کنونی در ایران، شاگرد ایشان
بوده اند و به شاگردی این دانشمند کردستانی افتخار می کنند. علاوه بر مسایل علمی،
بلحاظ اخلاقی نیز والامنش و متدین بود.
سالها در مسجد شیخ فیض مشهد نیز جلسات تفسیر قرآن کریم داشت. کتابها و نوشته هایش
از هوش بالا و ذوق سلیم وی حکایت دارند. نثر وی هم به زبان عربی و هم فارسی، نثری
روان، استوار، پخته و علمی و پر محتواست. وی تجاربی هم در حضور و همکاری پژوهشی با
دانشگاههای مالزی، کمبریج انگلستان در کارنامه دارد و پانزده سال نیز بصورت پروازی
استاد دانشگاههای تهران در مقاطع تحصیلات تکمیلی بود. کتابهایش در مقاطع فوق لیسانس
و دکترا در دانشگاههای ایران تدریس می شود و به عنوان مرجع بدانها نگاه می شود.
استاد فاضلی شخصیتی دلسوز و متواضع برای محرومان جامعه بود. علاوه بر فضیلت علم و
دانش والا، انسانی خوش کلام و بسیار با محبت بود و به همه دانشجویانش فارغ از قومیت
با مذهبشان، عشق و محبت می ورزید و آنان هم چون پدر و مراد خود، دوستش می داشتند.
به قول پروفسور جعفر یاحقی، گروه زبان و
ادبیات عرب، چون اویی دیگر به خود نخواهد دید. دریغا!
از جمله آثار ماندگار این مرد دانشمند؛
ـ دراسة و نقد في مسائل بلاغية هامة(تألیف)
ـ سیبویه پیشوای نحویان از علی نجدی ناصف(ترجمه و تعلیق)،
ـ محاکمه انسان و حیوان از وقار شیرازی(تصحیح و تعلیق)،
ـ شعر العصرالجاهلی،
ـ بعضی شیوه های بیان در قرآن کریم(تالیف، برنده جایزه بین
المللی جشنواره خوارزمی)،
ـ التعریف بالمتنبی من خلال اشعاره(تالیف)،
ـ مسؤولیت شاعر در زندگی، از سیدقطب(ترجمه و تعلیق)،
ـ از چشمه سار فضیلت(مجموعه مقالات در تفسیر قرآن، نقد
ادبی و ادبیات عرب و فارسی و لغت)،
ـشرح شواهد شعری جواهر البلاغه،
ـشرح قصیده شنوانیه(که هنوز منتشر نشده).
استاد محمد فاضلی به هنگام درگذشت، ۸۷ سال
داشت. یادش گرامی باد و هزاران درود بر روح پاک و زلال وی.
خداوند ایشان را با انبیا و اولیا و شهدا و صدیقان در
فردوس اعلی جای دهد و راه سبز و خجسته شأن پر رهرو باد! این نوشته را با دو بیت از
صاحب بن عباد به پایان می آورم:
الی سید لو لاه کان زماننا
و أبناؤه لفظا عریا عن المعانی
و کم من جبال جبت تشهد أنک الـ
جبال و بحر شاهد أنک البحر
تعدادی از مقالات استاد فاضلی:
- بحثی در صحّت و سقم اشعار جاهلی، مجله علمی پژوهشی
دانشگاه فردوسی مشهد شماره۴ سال۱۳۵۰
- ابن العمید وآثار او، مجلّه علمی پژوهشی دانشگاه فردوسی
مشهد، شماره۳سال ۱۳۵۳
- بحثی انتقادی در نحو عربی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه
فردوسی، مشهد شماره۱سال ۱۳۵۴
- یادی از ابوالعلای معرّی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه
فردوسی مشهد، شماره ۱ سال۱۳۵۲
- با سیبویه در الکتاب، مجله علمی پژوهشی دانشگاه فردوسی
مشهد، شماره۲ سال۱۳۵۳
- مقایسه ای بین ابوالعلای معرّی وخیام، مجلّه علمی
پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره۴سال۱۳۵۶
- نقدی بر کتابی در نقد نحو عربی، مجلّه علمی پژوهشی
دانشگاه فردوسی مشهد، شماره۴سال۱۳۶۵
- اسلوب اشتغال در نقد و داوری، مجلّه علمی پژوهشی
دانشگاه فردوسی مشهد شماره۷۸سال۱۳۶۶
- اسلوبهای ندا و نفی جنس در نقدوبررسی، مجلّه علمی
پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره۸۳سال۱۳۶۷
- مع المتنبّی فی تحلیل قصیده رثائیه، مجله علمی پژوهشی،
دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، پاییز۱۳۶۸ (به زبان عربی)
- با ابن سِکیّت در (اصلاح المنطق) و (الالفاظ)، مجله
علمی پژوهشی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره ۴ سال۱۳۷۰
- دیداری تازه با خاقانی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه
فردوسی مشهد، شماره۲۳ و۱۲۲سال۱۳۷۷
- دیداری دیگر باخاقانی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه فردوسی
مشهد سال، ۱۳۷۹
- به یاد استادم عبدالهادی افخم داده، فصلنامهٔ ادبیات
دانشگاه تربیت معلم آذربایجان-تبریز۱۳۸۳
- واژهٔ قسط وکاربردهای قرآنی آن :مجله علمی الهیات و
معارف اسلامی دانشگاه شهید چمران اهواز شماره ۱، ۱۳۷۹
- با فخر رازی در حل عبارتی غامض از تفسیرش، مجله علمی
الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شهید چمران اهواز شماره۲، ۱۳۷۹
- سقز مدینه تتربّع علی عرش من الجمال: مجله الاخاء،
شماره ۶۲/۱۳۴۴.(به زبان عربی)
- نظریه عبدالقاهر فی الاستعاره، مجلهٔ علمی ادبی انجمن
اهل قلم کویت، شماره …… رمضان ۱۴۰۰(به زبان عربی)
- راز و رمزهایی از آیات قرآنی کنفرانس مرکز پژوهشهای
فرهنگ اسلامی، شیراز۱۳۸۳
- تأملی در برخی از اشعار شاهنامه، فصلنامه تخصصی زبان و
ادبیات فارسی، مشهد ۱۳۹۴
- قرائتی تازه از جواهر البلاغه، مجله علمی پژوهشی انجمن
زبان عربی دانشگاه تربیت مدرس تهران.